Lagom – Wabi-sabi – Tri túc

Ba bài học cho Việt Nam đi tìm giới hạn của chính mình – Mai Thanh Truyết

 Nhân loại đang bước vào một giai đoạn phát triển chưa từng có trong lịch sử. Chỉ trong vòng hơn một thế kỷ, khoa học và kỹ thuật đã đưa con người từ chiếc xe ngựa đến phi thuyền không gian, chuyển thư từ, từ bằng con người, đến ngựa, và ngày nay, đến trí tuệ nhân tạo, từ nền kinh tế nông nghiệp đến nền kinh tế số toàn cầu.

Nhưng nghịch lý lớn nhất của thời đại chúng ta là càng tiến bộ về vật chất, con người dường như càng bất an về tinh thần. Ngày nay, thế giới sản xuất đủ lương thực để nuôi sống toàn thể dân số địa cầu, nhưng hàng trăm triệu người vẫn đói nghèo. Những thành phố hiện đại mọc lên khắp nơi, nhưng sự cô đơn và chứng trầm cảm ngày càng phổ biến. Công nghệ kết nối hàng tỷ người trong vài giây, nhưng lòng tin giữa con người với nhau lại suy giảm nghiêm trọng. Khủng hoảng môi trường, biến đổi khí hậu, ô nhiễm nguồn nước, suy giảm đa dạng sinh học và những bất ổn xã hội đang đặt ra một câu hỏi căn bản: “Liệu sự phát triển vật chất có đủ để bảo đảm hạnh phúc cho nhân loại hay không?”

Có lẽ đã đến lúc chúng ta cần nhìn lại những giá trị tinh thần đã từng giúp nhiều dân tộc sống hài hòa với thiên nhiên, với cộng đồng và với chính bản thân mình. Trong hành trình đó, ba triết lý sống đáng chú ý xuất hiện từ ba nền văn hóa khác nhau:

• Lagom của Thụy Điển;
• Wabi-sabi của Nhật Bản;
• Tri túc của Phật giáo.

Mỗi triết lý mang một sắc thái riêng, nhưng tất cả đều hướng đến một mục tiêu chung, đó là giúp con người tìm lại sự quân bình giữa vật chất và tinh thần, giữa phát triển và đạo đức, giữa thành công và hạnh phúc.

1- Khủng hoảng của một nền văn minh tiêu thụ

Sau cuộc cách mạng công nghiệp, thế giới phương Tây đã xây dựng một mô hình phát triển dựa trên sản xuất và tiêu dùng liên tục. Một nền kinh tế muốn tăng trưởng phải bán được nhiều hàng hóa hơn. Nhưng, muốn bán được nhiều hàng hóa hơn phải kích thích nhu cầu. Và, muốn kích thích nhu cầu phải tạo ra cảm giác thiếu thốn. Từ đó, đưa đến kết quả là con người bị cuốn vào một cuộc chạy đua không có điểm dừng. Hôm nay, mua một chiếc xe mới, ngày mai đã có mẫu xe hiện đại hơn, tối tân hơn! Hôm nay, sở hữu một căn nhà lớn, ngày mai lại muốn mua căn nhà lớn hơn, rộng hơn nữa! Có địa vị hôm nay, ngày mai lại muốn một địa vị cao hơn! Cả xã hội vận hành trên giả định rằng hạnh phúc nằm ở phía trước và chỉ đạt được khi có thêm một điều gì đó.

Tuy nhiên, thực tế đã và đang chứng minh một điều ngược lại. Nhiều quốc gia giàu có đang phải đối diện với một sự thật không chối cải là tỷ lệ trầm cảm gia tăng trong dân chúng, tình trạng cô đơn xã hội xảy ra ở khắp nơi từ những quốc gia giàu đến tận những nơi cùng khổ, niềm tin cộng đồng ngày càng suy giảm, tình trạng ô nhiễm môi trường, khủng hoảng đạo đức ở các quốc gia tư bản lẫn cộng sản. Con người càng ngày càng có thêm nhiều phương tiện để phục vụ cho nhu cầu sống và sinh hoạt hàng ngày, nhưng lại thiếu lý do để sống, cũng như không có thì giờ để chiêm nghiệm lại … sự hiện hữu của chính mình!

Đó là cuộc khủng hoảng sâu xa nhất của nền văn minh hiện đại.

2- Lagom – Một nghệ thuật sống vừa đủ

Bí quyết để có được sự hạnh phúc trong cuộc sống hiện đại của người Thụy Điển là Lagom (phát âm là lah-gom), có nghĩa là không quá thừa cũng không quá thiếu, chỉ vừa đủ. Về bản chất, lagom có nghĩa là tận hưởng một cuộc sống đơn giản, tìm kiếm sự cân bằng trong mọi khía cạnh của cuộc sống và tập trung vào những gì thực sự quan trọng khiến bạn hạnh phúc. Lagom có nghĩa là biết được điều gì là thiết yếu trong cuộc sống của bạn và biết những thứ không thực sự cần đến. Người Thụy Điển coi lagom như là một kim chỉ nam trong cuộc sống. Một số ý kiến cho rằng lagom có thể là một lối sống tiêu cực, bởi nó dựa trên sự chối bỏ vật chất. Tuy nhiên, với sự bền bỉ chứng minh, người Thụy Điển đã cho chúng ta thấy lagom đã thực sự cải thiện cuộc sống bằng cách nắm lấy sự “vừa đủ“.

Trong một thế giới có nhịp độ sống nhanh, bạn sẽ trở nên tuyệt vời nếu bạn có thể sống chậm lại và tận hưởng một cuộc sống với ít áp lực hơn, ít căng thẳng hơn và có nhiều thời gian hơn cho mọi thứ bạn yêu thích, phải không?

Về bản chất, Lagom có nghĩa là tận hưởng một cuộc sống đơn giản, tìm kiếm sự cân bằng trong mọi khía cạnh của cuộc sống và tập trung vào những gì thực sự quan trọng khiến bạn hạnh phúc. Lagom – Một chữ đơn độc nầy, gói gọn toàn thể triết lý dân chủ xã hội của Thụy Điển về cuộc sống rằng:”mọi người nên có đủ nhưng không quá nhiều” – “that everyone should have enough but not too much.”

Tại văn phòng, những chuyên gia làm việc chăm chỉ, nhưng không làm tổn hại đến những phần khác trong cuộc sống của họ. Thay vì đốt cháy bản thân với một tuần làm việc 60 giờ và sau đó bị căng thẳng, Lagom khuyến khích sự cân bằng và sống ở đâu đó ở giữa – living somewhere in the middle. Các tính năng khác bao gồm tiết kiệm, giảm căng thẳng, tạo ra sự cân bằng hoàn hảo giữa công việc và giải trí và tập trung vào các mối quan tâm về môi trường và tính bền vững cũng nằm trọn vẹn trong chữ Lagom.

Câu tục ngữ cổ điển của Thụy Điển, “Lagom är bäst”, nghĩa đen là, “Lượng vừa đủ là tốt nhứt” nhưng cũng được dịch là “Đủ tốt như một bữa lễ lạc” và “Có đức có chừng mực”. “Enough is as good as a feast” and “There is virtue in moderation”.

Đến đây, chắc bạn đang tập thể dục Lagom về nhiều mặt trong cuộc sống của bạn rồi.

Nếu có một chữ để định nghĩa cuộc sống hiện đại của chúng ta ngày nay, thì đó chính là thừa thãi. Chúng ta đang sở hữu quá nhiều thứ, thậm chí cả những thứ chúng ta chẳng bao giờ cần đến. Bên cạnh đó, suy nghĩ về một cuộc sống hoàn hảo vô hình đã tạo ra cho chúng ta quá nhiều áp lực.

•         Bạn đã bao giờ ngắm nghía cuộc sống của một người hoàn toàn lạ trên Facebook, Instagram và rồi ao ước rằng mình cũng như họ?
•         Bạn đã bao giờ mua những bộ áo đắt tiền nhưng rồi để chúng trong tủ quần áo đến cả năm trời không mặc lấy một lần?
•         Bạn đã bao giờ cảm thấy quá mệt mỏi với việc chạy đua theo chủ nghĩa vật chất, để lấp đầy cuộc sống của bản thân trong khi tâm hồn thì lại thiếu thốn?

Đây là lúc bạn cần biết đến Lagom, bí quyết sống hạnh phúc của người Thụy Điển. Đối với người Thụy Điển, Lagom là một lối sống, một thói quen của tâm trí. “Có một tư duy bên trong về sự chấp nhận và hài lòng ở Thụy Điển. Đó là một phần của bí quyết để trở nên hạnh phúc và đừng ám ảnh về điều đó. Triết lý của Lagom rất đơn giản và cung cấp một giải pháp thay thế cho ý tưởng “luôn tìm kiếm điều tốt nhất tiếp theo”. Khái niệm này khuyến khích sự cân bằng tổng thể trong cuộc sống của chúng ta, nghĩa là mọi thứ ở mức độ vừa phải. Nó đối lập với chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa tiêu dùng. Người Thụy Điển, đa số có một cuộc sống cân bằng. Họ làm việc chăm chỉ nhưng không để công việc hủy hoại gia đình. Họ tiêu dùng hợp lý nhưng không phung phí. Họ nghỉ ngơi đầy đủ nhưng không buông thả. Họ hưởng thụ cuộc sống nhưng không lệ thuộc vào vật chất.

Lagom phản ánh một nền văn hóa coi trọng sự điều độ và trách nhiệm xã hội. Người Thụy Điển thường tránh sự phô trương, ngay cả những người thành đạt cũng ít khi khoe khoang tài sản hay địa vị. Vì họ tin rằng giá trị của con người không nằm ở những gì sở hữu mà ở cách sống và những đóng góp cho cộng đồng.

Trong lĩnh vực môi trường, Lagom cũng có ý nghĩa đặc biệt. Một xã hội biết sống vừa đủ sẽ giảm thiểu việc tiêu thụ không cần thiết; giảm lượng rác thải; giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên; và tăng tính bền vững cho/vì các thế hệ tương lai.

Nói cách khác, Lagom không chỉ là một triết lý cá nhân mà còn là một triết lý phát triển xã hội nghiêm chỉnh nhứt.

3- Wabi-sabi – Vẻ đẹp của sự bất toàn

Wabi sabi là một triết lý thẩm mỹ cổ xưa bắt nguồn từ Thiền tông, đặc biệt là trà đạo, một nghi lễ thuần khiết và đơn giản, trong đó các bậc thầy được đánh giá cao cái chén được làm thủ công và hình dạng bất thường, với men không đồng đều, vết nứt, và vẻ đẹp hư hỏng trong sự không hoàn hảo có chủ ý của của người tạo ra cái chén.

Triết lý Nhật Bản tôn vinh vẻ đẹp trong những gì là tự nhiên, sai sót và tất cả những gì không hoàn chỉnh.

Các chén cổ trong phòng khách của bạn được đánh giá cao vì những vết nứt và sứt mẻ của nó?

Điều gì sẽ xảy ra nếu chúng ta học cách “phát giải thưởng” những bất toàn, vết nứt trong lòng và những khiếm khuyết trong cuộc sống lộn xộn của chúng ta?

Wabi-Sabi (侘 寂), một thuật ngữ Nhật Bản có thể hiểu như là sự chấp nhận tính phù du (transience) và sự không hoàn hảo. Đây là một phong cách sống giúp chúng ta cảm nhận và trân trọng vẻ đẹp của những thứ không hoàn hảo, không vĩnh viễn, không trọn vẹn và từ những thứ khiếm khuyết nầy, một thứ tưởng chừng vô dụng, xấu xí lại có vẻ đẹp tiềm ẩn đến bất ngờ. Nếu sự luôn đổi mới là trò chơi suốt cuộc đời bạn, việc theo đuổi sự hoàn hảo không phải là cách để đạt được điều đó. Chúng ta hãy xem xét vẻ đẹp của một cái chén bị móp méo rồi từ đó chúng ta sẽ nghiệm ra…cái đẹp!

Khi con người chúng ta nhận định những “cái nhứt” như: cà phê tốt nhứt, xe tốt nhứt, điện thoại tốt nhứt, ứng dụng tốt nhứt, trường học tốt nhứt, bác sĩ giỏi nhứt, đầu bếp giỏi nhứt, công ty tốt nhứt, CEO giỏi nhứt, lực sĩ giỏi nhứt, huấn luyện viên giỏi nhứt, các nhà thiết kế tốt nhứt, diễn viên xuất sắc nhứt, phim hay nhứt, trang phục đẹp nhứt, nhà thiết kế tốt nhứt của trang phục đẹp nhứt, đạo diễn xuất sắc nhứt của những nữ diễn viên xuất sắc nhứt mặc trang phục đẹp nhứt và danh mục bắt mắt nhứt.v.v…Và, để làm nổi bật sự ngưỡng mộ của chúng ta về các sự “nhứt” trên, chúng ta tạo ra danh sách, viết lên banner và làm các nghi lễ để tưởng thưởng. v.v… như: trải thảm đỏ, chuẩn bị giải thưởng và danh hiệu sáng bóng, làm giấy chứng nhận.

Thực sự, những cái nhứt trên đã là “nhứt” chưa?

Do đó, sẽ còn những cái nhứt tiếp theo khi có sự đổi mới do con người tạo ra.

Tuy nhiên, nơi hoàn hảo nhứt đối với sự đổi mới là gì?

Trong một thế giới hoàn hảo, những ý tưởng hay nhứt sẽ thu hút những người tốt nhứt. Nhưng, trong thực tế, chúng ta hiếm khi nghĩ đến những ý tưởng tốt nhứt đưa ta đến thành công. Thường xuyên hơn, sự đổi mới bắt đầu với những ý tưởng không hoàn hảo được kết hợp với nhau bởi một nhóm ý tưởng không giống nhau và đồng dạng. Tất cả có thể đưa đến cơ hội không hoàn hảo!

Nếu chúng ta có một ý tưởng tuyệt vời, thì cần phải mất một thập kỷ để ý tưởng đó được chú ý đến. Đó là không hoàn hảo. Đổi mới không phải là một khoa học hoàn hảo và do đó không nên được thực hiện như thể nó là hoàn hảo. Chúng ta cần các số liệu mới, các quy trình mới và các ưu đãi mới để khuyến khích việc theo đuổi và công nhận sự không hoàn hảo của cuộc sống thực tế. Nhưng trước khi chúng ta bắt đầu xây dựng các căn bản tối thiểu để hỗ trợ sự đổi mới, trước hết chúng ta phải thay đổi thế giới quan của mình. Chúng ta không chỉ phải thay đổi cách chúng ta nghĩ mà còn là những gì chúng ta tin. Chúng ta phải học cách chấp nhận sự không hoàn hảo như một tài sản trong quá trình đổi mới trong ta.

4- Tri túc – Trí tuệ của sự biết đủ

Tri túc (知足) trong Phật giáo có nghĩa là biết đủ. Đây là trạng thái hài lòng, an vui với những gì mình đang có trong hiện tại, nỗ lực làm việc chân chính nhưng không để tâm tham đắm, mong cầu vượt quá giới hạn gây ra phiền não. Tri túc không có nghĩa là thụ động, lười biếng hay từ bỏ mọi mục tiêu tranh đấu. Trái lại, đây là phương thức làm chủ tâm trí, bảo vệ con người khỏi vòng xoáy của lòng tham và sự bất mãn.

Nếu Lagom nói về sự cân bằng và Wabi-sabi nói về sự chấp nhận, thì Tri túc trong Phật giáo nói về sự giải phóng nội tâm. Trong kinh điển Phật giáo có câu:“Tri túc giả phú”, tức “Người biết đủ là người giàu có”. Đây là một trong những định nghĩa sâu sắc nhất về sự giàu có. Thông thường, xã hội đánh giá sự giàu có bằng tài sản, nhưng Phật giáo đánh giá bằng mức độ tự do và thoát khỏi lòng tham. Một người sở hữu hàng tỷ đô la nhưng luôn bất an vẫn là người nghèo về tinh thần, nhưng, ngược lại, một người sống giản dị nhưng thanh thản có thể là người giàu có thực sự. Từ đó, tri túc không phải là thái độ an phận hay từ bỏ mọi nỗ lực.

Đức Phật không khuyến khích con người lười biếng. Ngài chỉ nhắc rằng, mọi ham muốn đều cần có giới hạn, và khi lòng tham trở thành động lực chính của đời sống, con người sẽ không bao giờ cảm thấy đủ. Và khi không bao giờ cảm thấy đủ, hạnh phúc sẽ mãi mãi nằm ngoài tầm tay. Vì vậy, tri túc là nghệ thuật nhận ra giá trị của những gì mình đang có.

Đó là nền tảng của lòng biết ơn, của sự bình an và của tự do nội tâm.

5-    Những điểm tương đồng giữa ba triết lý

Dù xuất phát từ ba hoàn cảnh văn hóa khác nhau, Lagom, Wabi-sabi và Tri túc có nhiều điểm gặp gỡ và trùng hợp, cùng bổ túc lẫn nhau đáng kinh ngạc. Cả ba đều không khuyến khích sự thái quá, đề cao sự giản dị, tôn trọng thiên nhiên và nuôi dưỡng lòng nhân ái. Về việc không khuyến khích sự thái quá. Lagom phản đối việc tiêu dùng quá mức. Wabi-sabi phản đối sự theo đuổi hoàn hảo tuyệt đối. Tri túc phản đối lòng tham vô hạn. Tất cả đều hướng con người về sự quân bình.

Về việc đề cao sự giản dị, trong một thế giới ngày càng phức tạp, cả ba triết lý đều khẳng quyết rằng giá trị của cuộc sống không nằm ở số lượng mà nằm ở chiều sâu, thà ít hơn nhưng ý nghĩa hơn, thà đơn giản hơn nhưng nhân bản hơn.

Về việc tôn trọng thiên nhiên, Lagom hướng đến sự tiêu dùng bền vững, Wabi-sabi tìm thấy vẻ đẹp trong những chu kỳ tự nhiên của trời đất, và Tri túc khuyến khích giảm thiểu lòng tham đối với tài nguyên vật chất. Đây chính là những giá trị cần thiết cho việc bảo vệ môi trường trong thế kỷ XXI.

Về việc nuôi dưỡng lòng nhân ái, rõ ràng, người biết đủ thường ít ganh đua hơn (Tri túc), người chấp nhận bất toàn thường khoan dung hơn (Wabi-sabi), và người sống cân bằng thường dễ cảm thông hơn (Lagom).

Tóm lại, ba triết lý này đều góp phần xây dựng một xã hội nhân ái và hòa hợp.

6- Ý nghĩa đối với Việt Nam

Những triết lý lớn chỉ có giá trị khi chúng góp phần làm cho cuộc sống con người tốt đẹp hơn. Lagom, Wabi-sabi và Tri túc không phải là những khái niệm để trưng bày trong sách vở hay giảng đường. Chúng có thể trở thành những nguyên tắc thực tiễn giúp chúng ta định hướng được sự phát triển của xã hội trong tương lai.

Việt Nam đang ở một giai đoạn phát triển đầy cơ hội nhưng cũng đầy thách thức. Trong nhiều thập niên qua, đất nước đã đạt được những thành tựu đáng kể về kinh tế; tuy nhiên, cùng với sự phát triển ấy là nhiều vấn đề đáng suy nghĩ và cần đặt lại, như tình trạng ô nhiễm môi trường, việc khai thác tài nguyên quá mức. Về giáo dục, chương trình học tập, áp lực học sinh, bệnh thành tích, cùng việc chạy theo chỉ tiêu là những vấn nạn căn bản cần xét lại. Sự xuống cấp của các giá trị đạo đức trong xã hội cùng tâm lý sính vật chất ngày càng làm cho xã hội thoái hóa thêm ra. Và sau cùng, nguy hại tiềm ẩn nhứt là tình trạng căng thẳng và lo âu trong giới trẻ trước tương lai.

Những hiện tượng này cho thấy tăng trưởng kinh tế, dù cần thiết, không thể là mục tiêu duy nhất cho việc phát triển quốc gia. Một quốc gia muốn phát triển bền vững cần phải có một nền tảng văn hóa và đạo đức vững chắc. Lagom có thể giúp hình thành một nền văn hóa tiêu dùng có trách nhiệm; Wabi-sabi có thể giúp con người trân trọng bản sắc dân tộc và vẻ đẹp của những giá trị truyền thống; và Tri túc có thể giúp hạn chế lòng tham và củng cố tinh thần phụng sự cộng đồng.

Đó không phải là sự quay lưng với hiện đại hóa. Ngược lại, đó là cách làm cho hiện đại hóa trở nên nhân bản và đạo đức hơn. Đối với Việt Nam, điều này càng có ý nghĩa đặc biệt.

Về môi trường: Biết đủ để thiên nhiên được hồi phục. Trong hơn nửa thế kỷ qua, nhân loại đã khai thác thiên nhiên với tốc độ chưa từng có. Rừng bị tàn phá. Nguồn nước bị ô nhiễm. Đất đai bị thoái hóa. Biển cả bị khai thác quá mức. Nguyên nhân sâu xa không phải do khoa học kỹ thuật. Nguyên nhân nằm ở lòng tham không có giới hạn. Con người luôn muốn nhiều hơn, nhiều gỗ hơn, nhiều khoáng sản hơn, nhiều năng lượng hơn, nhiều lợi nhuận hơn. Trong tình trạng đó, Lagom và Tri túc đưa ra một bài học quan trọng:  

•         Thiên nhiên không cần con người cứu giúp.
•         Thiên nhiên chỉ cần con người ngừng phá hoại.

Một xã hội biết đủ sẽ giảm tiêu thụ không cần thiết. Một nền kinh tế biết đủ sẽ khai thác tài nguyên trong giới hạn tái tạo. Một quốc gia biết đủ sẽ đặt quyền lợi của các thế hệ tương lai ngang hàng với lợi ích trước mắt. Có lẽ trong thế kỷ XXI, khẩu hiệu phát triển cần được thay đổi. Không phải: “Phát triển bằng mọi giá.” Mà là: “Phát triển trong giới hạn của thiên nhiên.”

Đối với nền giáo dục hiện đại thường tập trung vào kiến thức và kỹ năng. Giáo dục ở Việt Nam hiện nay chánh yếu dạy học sinh nhiều hình thức cạnh tranh khác nhau, ít khi dạy các em cách sống hạnh phúc. Người trẻ sau khi tốt nghiệp, được học đủ mọi cách cách kiếm tiền dù lương thiện hay không lương thiện. Tuổi trẻ cố gắng học những phương cách thành công ngoài xã hội nhưng không được học (hay không muốn học) cách đối diện với sự thất bại! Do đó, một nền giáo dục tương lai cần bổ túc thêm những giá trị đạo đức và triết học nhân sinh. Học sinh, sinh viên cần hiểu rằng, không ai hoàn hảo, không ai chiến thắng mãi mãi, không ai sở hữu mọi thứ mình muốn. Trái lại, ai cũng có thể sống một cuộc đời có ý nghĩa. Một khi biết đủ, con người sẽ bớt ganh đua. Một khi chấp nhận bất toàn, con người sẽ bớt tự ti. Một khi sống cân bằng, con người sẽ bớt kiệt sức. Đó là những bài học quan trọng không kém toán học hay khoa học kỹ thuật.

Điều đó rất cần thiết, nhưng chưa đủ. Một học sinh có thể giỏi toán có thể giỏi khoa học, có thể giỏi công nghệ, nhưng vẫn có thể trở thành một người ích kỷ, tham lam hoặc vô cảm. Do đó, giáo dục tương lai phải đặt lại câu hỏi:”Mục đích cuối cùng của giáo dục là gì?” Nếu câu trả lời chỉ là tạo ra nguồn nhân lực thì giáo dục đã thất bại. Giáo dục phải đào tạo những con người có trách nhiệm với xã hội và với môi trường.

•         Tinh thần Lagom có thể dạy học sinh biết sống cân bằng.
•         Wabi-sabi giúp các em chấp nhận những khiếm khuyết của bản thân và của người khác.
•         Tri túc giúp các em hiểu rằng giá trị con người không được đo bằng tiền bạc hay địa vị.

Một nền giáo dục như thế sẽ tạo ra những công dân trưởng thành chứ không chỉ những người lao động có kỹ năng.

Về y tế, ngày nay, nhiều căn bệnh phổ biến không chỉ xuất phát từ vi khuẩn hay virus. Chúng bắt nguồn từ lối sống, cung cách ăn uống, và tâm lý buông thả. Từ đó sinh ra bịnh béo phì, tiểu đường, cao huyết áp, bị áp lực (stress), trầm cảm, tâm lý lo âu kéo dài. Những chứng bệnh ấy thường liên quan đến nhịp sống quá nhanh, áp lực quá lớn và những ham muốn không có điểm dừng. Và trong lãnh vực nầy:

•         Lagom khuyến khích một lối sống điều độ là làm việc vừa phải, ăn uống hợp lý, và nghỉ ngơi đầy đủ.
•         Wabi-sabi giúp con người chấp nhận quá trình lão hóa tự nhiên thay vì sống trong nỗi ám ảnh phải trẻ mãi.
•         Tri túc giúp giảm bớt những căng thẳng phát sinh từ sự so sánh và cạnh tranh không ngừng.

Vì vậy, một hệ thống y tế tiến bộ không chỉ chữa bệnh khi bệnh đã xuất hiện, mà còn cần đề phòng bịnh nữa. Nó còn giúp xây dựng những điều kiện xã hội để con người sống khỏe mạnh ngay từ đầu.

7-. Một nền văn minh của lòng biết đủ

Có thể nói rằng phần lớn các cuộc khủng hoảng hiện nay trên thế giới đều bắt nguồn từ một nguyên nhân chung cho nhân loại rằng con người muốn nhiều hơn mức cần thiết, muốn tiêu thụ nhiều hơn, muốn khai thác nhiều hơn, muốn thống trị nhiều hơn, muốn sở hữu nhiều hơn. Nhưng Trái Đất có giới hạn, Tài nguyên có giới hạn, và Tuổi thọ cũng có giới hạn. Và ngay cả cuộc đời con người cũng có giới hạn! Do đó, một nền văn minh bền vững không thể được xây dựng trên những ham muốn vô hạn. Một nền văn minh bề vững phải được xây dựng trên ý thức về giới hạn. Ý thức ấy chính là điểm gặp nhau của Lagom, Wabi-sabi và Tri túc.

7-    Thay lời kết

Lagom của Thụy Điển dạy chúng ta nghệ thuật sống vừa đủ. Wabi-sabi của Nhật Bản dạy chúng ta vẻ đẹp của sự bất toàn. Tri túc của Phật giáo dạy chúng ta sự tự do tránh khỏi lòng tham. Ba triết lý ấy không phải là những học thuyết kinh tế hay những chương trình chính trị. Chúng là những lời nhắc nhở sâu sắc về thân phận con người.

Trong một thế giới mà mọi người đều muốn tiến nhanh hơn, sở hữu nhiều hơn và tiêu thụ nhiều hơn, các triết lý ấy nhắc chúng ta dừng lại để tự hỏi chính mính:

Ta đang sống vì điều gì?

Ta cần bao nhiêu là đủ?

Điều gì thực sự tạo nên hạnh phúc?

Có lẽ câu trả lời không nằm trong những tòa nhà cao hơn, những chiếc máy hiện đại hơn hay những tài khoản ngân hàng lớn hơn. Mà câu trả lời nằm trong khả năng sống hài hòa với thiên nhiên, với cộng đồng và với chính bản thân mình. Một con người biết đủ sẽ có bình an. Một xã hội biết đủ sẽ có công bằng. Một nền văn minh biết đủ sẽ có tương lai. Đó có lẽ là thông điệp quý giá nhất mà Lagom, Wabi-sabi và Tri túc gửi đến nhân loại trong thế kỷ XXI.

Từ “phát triển bằng mọi giá” đến “phát triển có giới hạn và có lương tri”. Nếu cần phải tóm tắt ba triết lý này trong ba động từ, có thể nói:”Lagom chỉ cho ta biết giới hạn. Wabi-sabi chỉ cho ta biết chấp nhận. Tri túc chỉ cho ta biết buông bỏ”. Ba bài học ấy tưởng chừng như giản dị, nhưng chính sự giản dị đó lại là điều mà nền văn minh hiện đại đang bị đánh mất. Chúng ta đã học cách khai thác thiên nhiên, nhưng chưa học đủ các phương cách phải dừng lại trước khi thiên nhiên bị thoái hóa và biến thành sa mạc hóa. Chúng ta đã học cách cạnh tranh để thành công, nhưng chưa học đủ cách sống tử tế để không hủy hoại nhau. Chúng ta đã học cách sản xuất nhiều hơn, nhưng chưa học đủ cách nhận ra điều gì là đủ, là điểm tới hạn (threshold limit) nào để dừng lại trước khi quá muộn.

 Vấn đề của thế kỷ XXI không còn là sự khiếm khuyết về năng lực khoa học kỹ thuật. Vấn đề chánh yếu vẫn là thiếu giới hạn đạo đức đối với việc sử dụng năng lực ấy. Không có trí tuệ nào đủ lớn để bù cho một lòng tham không giới hạn của một cá nhân hay một tập thể lãnh đạo quốc gia. Không có tăng trưởng nào đủ nhanh để cứu một xã hội đánh mất niềm tin và lòng nhân ái. Không có công nghệ nào đủ hiện đại để thay thế một nền đạo đức biết tự kiềm chế.

 Vì vậy, bài học sâu xa nhất của Lagom, Wabi-sabi và Tri túc không phải là sống ít đi, nghèo đi hay chậm lại một cách cực đoan. Bài học ấy chính là con người phải học cách đặt giới hạn cho sự ham muốn của mình trước khi những điều kể trên đạt tới giới hạn của thiên nhiên, của xã hội và của chính sự sống bị áp đặt bằng những khủng hoảng nội tâm. Đối với Việt Nam, điều cần thiết không chỉ là một nền kinh tế mạnh hơn, mà là:

         Một nền kinh tế biết tự giới hạn trong khuôn khổ sinh thái;

•         Không chỉ là một hệ thống giáo dục cạnh tranh hơn, mà là một nền giáo dục dạy lòng biết đủ và trách nhiệm công dân;
•         Không chỉ là một nền y tế chữa được nhiều bệnh hơn, mà còn là một xã hội tạo ra ít nguyên nhân gây bệnh hơn;
•         Không chỉ là những đô thị lớn hơn, mà còn là những cộng đồng đáng sống hơn. (Mời đọc “Việt Nam Tương Lai. Tập I và II của cùng tác giả. Xuất bản năm 2014).

Một dân tộc biết đủ sẽ khó bị lôi kéo vào những cuộc chạy đua nhằm hủy hoại chính đất nước mình. Một dân tộc biết chấp nhận sự bất toàn sẽ khoan dung hơn với sự khác biệt và mạnh mẽ hơn trước những biến động. Một dân tộc biết tự giới hạn lòng tham sẽ có cơ hội phát triển bền vững mà không phải trả giá bằng môi trường, sức khỏe và phẩm giá của con người. 

Trong nhiều thế kỷ, nhân loại đã đặt câu hỏi: “Làm sao để mạnh hơn?” Có lẽ câu hỏi của thời đại mới phải là: “Làm sao để mạnh mà không tự hủy diệt mình?” Nếu không học được bài học ấy, mọi thành tựu vật chất cuối cùng có thể chỉ là những công trình xây trên nền đất đang lún. Nếu học được bài học ấy, nhân loại vẫn còn cơ hội xây dựng một nền văn minh mà ở đó phát triển không đối nghịch với đạo đức, giàu có không đồng nghĩa với tham lam, và tiến bộ không phải trả giá bằng tương lai của những thế hệ chưa sinh ra. Đó không chỉ là một lựa chọn triết học. Đó là một lựa chọn sinh tồn.

 Và Việt Nam, chắc chắn sẽ không có sự lựa chọn nào khác nữa! 

Mai Thanh Truyết

Con đường Việt Nam

Mùa Phật đản 2026 –  Wednesday, June 17, 2026

Lm. Minh Anh, Tgp. Huế

“Đứa trẻ này rồi ra sẽ thế nào đây? Và quả thật, có bàn tay Chúa phù hộ em!”.

“Thiên Chúa sử dụng bạn để trở thành một ai đó mà bạn không bao giờ có thể tự mình trở thành!” – Philip C. Brewer.

Kính thưa Anh Chị em,

“Không biết ‘rồi ra sẽ thế nào?’”, đó cũng là điều họ hàng của Zacharia – Êlisabeth tự hỏi về Gioan; và có lẽ, mỗi người cũng từng âm thầm tự hỏi điều ấy về chính mình.

Một em bé chào đời là cách Thiên Chúa nói với thế giới rằng, “Nó sẽ tiếp tục!”. Mỗi sự sống mới là một phóng chiếu của Thiên Chúa đã mang lấy hình hài. Một đôi hiếm muộn ‘mong mỏi’ nó; Thiên Chúa thì ‘khát khao’ nó! Với bất cứ một sinh linh nào, chúng ta đều tin như vậy, phương chi đối với vị Tiền Hô của Con Thiên Chúa! “Gioan” – Yôhanan – nghĩa là “Đức Chúa đã thi ân”. Trước khi Gioan làm bất cứ điều gì cho Đấng Cứu Thế, chính tên của ông đã là một Tin Mừng.

“Rồi ra sẽ thế nào?” là câu hỏi của con người; “Ta muốn nó trở thành ai?” mới là câu hỏi của Thiên Chúa. Chúng ta thường lo về tương lai; Thiên Chúa lại chăm sóc một ơn gọi. Vì thế, “có bàn tay Chúa phù hộ em” không chỉ nói đến sự che chở, nhưng nói đến một bàn tay đang nhào nặn. Điều quan trọng nhất nơi một con người không phải là điều họ sẽ làm, nhưng là con người họ được mời gọi trở nên. “Gioan được thánh hoá từ dạ mẹ!” – Tôma Aquinô; “Gioan đầy Thánh Thần trong lòng mẹ!” – Luca.

Như vậy, Gioan đã có một tên gọi trước khi có một cuộc đời. Được sinh ra đã là một huyền nhiệm; được gọi tên là một ân ban; được sai đi lại là một huyền nhiệm lớn hơn. Isaia xác tín, “Chúa đã gọi tôi từ khi tôi còn trong lòng mẹ!” – bài đọc một. Những lời ấy ứng nghiệm cách sung mãn nơi Chúa Giêsu, cách đặc biệt nơi Gioan và, theo một nghĩa nào đó, nơi mỗi người chúng ta. Phaolô xác nhận, “Để dọn đường cho Người, ông Gioan đã rao giảng” – bài đọc hai. Trước mầu nhiệm được dựng nên và được sai đi ấy, Thánh Vịnh đáp ca cất cao lời tri ân, “Tạ ơn Chúa đã dựng nên con cách lạ lùng!”.

Ân sủng Bí tích Rửa Tội nhắc chúng ta rằng: trước khi thuộc về bất cứ ai, chúng ta đã thuộc về Thiên Chúa; trước khi chọn một con đường, chúng ta đã được Ngài biết đến và sai đi. “Bạn không phải là một sự tình cờ. Bạn được Chúa muốn, được Chúa biết và được Chúa yêu!” – Bênêđictô XVI.

Anh Chị em,

Gioan sinh ra không để người khác dừng lại nơi mình, nhưng để dẫn họ đến với Đức Kitô. Tên Giêsu – Iēsous, trong Hy Lạp – có nghĩa là “Đức Chúa cứu”. Ngài đến không chỉ để cứu chúng ta khỏi tội lỗi, nhưng còn để mặc khải chúng ta là ai trước mặt Thiên Chúa. Chỉ nơi Đức Giêsu, câu hỏi ‘Rồi ra sẽ thế nào?’ của mỗi người mới tìm được câu trả lời sau cùng: chúng ta được dựng nên để được cứu độ, để cộng tác vào công trình cứu độ của Ngài và để nên thánh. “Hãy trở nên con người Chúa muốn bạn trở thành, và bạn sẽ làm bừng cháy cả thế giới!” – Catarina Siêna.

Chúng ta có thể cầu nguyện,

“Lạy Chúa, đừng để con phụ lòng Chúa khi không đáp lại điều Chúa hằng ước mong nơi con từ muôn đời!”, Amen.

Lm. Minh Anh, Tgp. Huế

************************

LỜI CHÚA,  SINH NHẬT THÁNH GIOAN TẨY GIẢ 

24/6, Thứ Tư, Tuần XII

Tên cháu là Gio-an.

✠Tin Mừng Chúa Giê-su Ki-tô theo thánh Lu-ca.    Lc 1,57-66.80

57 Tới ngày mãn nguyệt khai hoa, bà Ê-li-sa-bét sinh hạ một con trai. 58 Nghe biết Chúa đã quá thương bà như vậy, láng giềng và thân thích đều chia vui với bà.

59 Khi con trẻ được tám ngày, họ đến làm phép cắt bì, và tính lấy tên cha là Da-ca-ri-a mà đặt cho em. 60 Nhưng bà mẹ lên tiếng nói : “Không! Phải đặt tên cháu là Gio-an.” 61 Họ bảo bà : “Trong họ hàng của bà, chẳng ai có tên như vậy cả.” 62 Rồi họ làm hiệu hỏi người cha, xem ông muốn đặt tên cho em bé là gì. 63 Ông xin một tấm bảng nhỏ và viết : “Tên cháu là Gio-an.” Ai nấy đều bỡ ngỡ. 64 Ngay lúc ấy, miệng lưỡi ông lại mở ra, ông nói được, và chúc tụng Thiên Chúa. 65 Láng giềng ai nấy đều kinh sợ. Và các sự việc ấy được đồn ra khắp miền núi Giu-đê. 66 Ai nghe cũng để tâm suy nghĩ và tự hỏi : “Đứa trẻ này rồi ra sẽ thế nào đây ?” Và quả thật, có bàn tay Chúa phù hộ em.

80 Cậu bé càng lớn lên thì tinh thần càng vững mạnh. Cậu sống trong hoang địa cho đến ngày ra mắt dân Ít-ra-en.

KHẢ TÂM – Chuyện tuổi Xế Chiều

NGÀY TÔI QUA ĐỜI – Lm. Anmai, CSsR 

Vào ngày tôi qua đời, rất nhiều điều sẽ xảy ra, rất nhiều thay đổi sẽ diễn ra và thế giới sẽ bận rộn như thường lệ, như thể không có gì thực sự quan trọng đã mất đi. Mọi người vẫn thức dậy vào buổi sáng, pha cà phê, chen chúc trên đường phố, cười đùa với bạn bè, lo lắng về hóa đơn, mơ mộng về kỳ nghỉ sắp tới. Cuộc sống vẫn tiếp diễn với nhịp độ hối hả quen thuộc, không dừng lại để thương tiếc một cá nhân nào đó quá lâu. Nhưng đối với tôi, mọi thứ sẽ kết thúc vĩnh viễn. Đó là ngày mà tôi không còn hiện diện, không còn tham gia vào dòng chảy của thế gian nữa. Và khi suy ngẫm về ngày ấy, tôi nhận ra rằng cuộc đời này ngắn ngủi biết bao, mong manh biết bao, và chúng ta thường lãng phí nó vào những điều phù phiếm, những thứ mà cuối cùng chẳng mang theo được gì.

Vào ngày tôi qua đời, tất cả những cuộc hẹn hò tôi đã lên lịch sẽ không có tôi nữa. Những buổi cà phê với bạn bè cũ, những cuộc gặp gỡ đối tác kinh doanh, những buổi hẹn lãng mạn mà tôi từng háo hức chờ đợi, tất cả sẽ bị hủy bỏ hoặc diễn ra trong sự thiếu vắng đột ngột. Không ai còn chờ tôi xuất hiện với nụ cười quen thuộc, không ai còn nhắn tin hỏi han xem tôi có đến muộn không. Những kế hoạch tôi đã vạch ra cẩn thận, từ những chuyến du lịch mơ ước đến những mục tiêu dài hạn trong sự nghiệp, sẽ mãi mãi dang dở. Chúng sẽ nằm im lìm trong cuốn sổ tay, trên ứng dụng lịch điện tử, hoặc trong trí nhớ của những người thân cận, như những lời nhắc nhở thầm lặng về một cuộc đời bị cắt ngang giữa chừng. Lịch công việc của tôi sẽ chẳng còn liên quan chút nào đến tôi nữa. Những cuộc họp đang chờ đợi, những dự án đang sôi sục, những trách nhiệm tôi từng gánh vác với tất cả nhiệt huyết, sẽ được chuyển giao cho người khác một cách vội vã, hoặc đơn giản là bị đẩy sang một bên, rồi dần bị lãng quên theo dòng thời gian.

Tất cả những giá trị vật chất tôi đã theo đuổi và gìn giữ suốt bao năm sẽ rơi vào tay của những người khác để họ chăm lo hoặc vứt bỏ mà không chút do dự. Ngôi nhà mà tôi đã dành bao công sức trang trí, sửa chữa, biến nó thành tổ ấm, sẽ thuộc về người thừa kế hoặc bị bán đi cho người lạ. Chiếc xe hơi mà tôi tự hào lái, những món đồ xa xỉ tôi tích cóp mua sắm, bộ sưu tập sách hay quần áo mà tôi trân trọng, tất cả sẽ được phân chia, tặng đi, hoặc nằm phủ bụi trong góc nhà. Tôi từng lo lắng ngày đêm về tiền bạc, về việc đầu tư thông minh, về việc bảo vệ tài sản để đảm bảo một tương lai an toàn cho bản thân và gia đình. Tôi đã hy sinh bao giấc ngủ, bao khoảnh khắc vui vẻ để tích lũy, để mở rộng. Nhưng vào ngày ấy, chúng chẳng còn ý nghĩa gì với tôi nữa. Chúng chỉ là những thứ vô tri vô giác, không thể mang theo khi bước qua ngưỡng cửa cuối cùng. Tiền bạc, nhà cửa, của cải – tất cả chỉ là ảo mộng mà con người tự tạo ra để trấn an bản thân trong cuộc sống tạm bợ này.

Những lời chỉ trích từng đè nặng tâm trí tôi sẽ không còn ám ảnh tôi nữa. Những lời nói cay nghiệt từ đồng nghiệp, những đánh giá khắc nghiệt từ xã hội, những lời thì thầm sau lưng mà tôi từng nghe ngóng và đau đớn, tất cả sẽ tan biến như khói. Không ai còn có thể đụng chạm đến tôi bằng lời lẽ hay hành động, không ai còn có thể làm tổn thương trái tim tôi thêm lần nào. Tôi sẽ được giải thoát hoàn toàn khỏi những gánh nặng vô hình ấy, khỏi sự phán xét không ngừng nghỉ của thế gian. Những cuộc tranh luận tôi từng giành chiến thắng, những lần tôi kiên trì chứng minh mình đúng trước đám đông, cũng chẳng còn có thể phục vụ tôi hoặc an ủi, giúp tôi hài lòng nữa. Sự tự hào về những chiến thắng nhỏ nhen ấy sẽ trở nên vô ích, như những huy chương bụi bặm trên kệ sách. Và những điều tiếc nuối của tôi chỉ còn là quá khứ xa xôi, với những câu bắt đầu bằng “lẽ ra…”. Lẽ ra tôi đã dành nhiều thời gian hơn bên cha mẹ già yếu, lẽ ra tôi đã gọi điện cho người bạn cũ ấy thường xuyên hơn, lẽ ra tôi đã dũng cảm theo đuổi đam mê thay vì chọn con đường an toàn, lẽ ra tôi đã tha thứ cho những lỗi lầm nhỏ nhặt để trái tim nhẹ nhàng hơn.

Hình ảnh mà tôi đã mất công gìn giữ suốt bao năm, hình ảnh tôi đã cố gắng hết sức để người khác nhìn thấy và công nhận, cũng không còn ý nghĩa gì nữa. Tôi từng chăm chút ngoại hình, chọn quần áo phù hợp với địa vị, nói năng khéo léo để tạo ấn tượng tốt, xây dựng một vỏ bọc hoàn hảo che đậy những nỗi bất an bên trong. Tôi lo lắng về cách người khác nghĩ về mình, về việc duy trì hình ảnh thành công, hạnh phúc, mạnh mẽ. Nhưng vào ngày ấy, hình ảnh ấy sẽ phai mờ nhanh chóng. Danh tiếng mà tôi đã vật vã để tạo ra và duy trì sẽ chẳng còn tác dụng gì với tôi nữa. Những lời khen ngợi từ đám đông, những chức vụ cao sang, những bài báo ca tụng, tất cả sẽ thuộc về quá khứ. Người ta có thể nhắc đến tôi một thời gian ngắn ngủi, trong những câu chuyện phiếm hoặc bài điếu văn, nhưng rồi cuộc sống sẽ cuốn họ đi, và tên tuổi tôi sẽ dần chìm vào quên lãng, như bao nhiêu con người khác đã từng tồn tại trên đời này.

Tất cả những nỗi lo lắng trong cuộc sống đã lấy đi của tôi biết bao đêm ngủ ngon bây giờ chẳng còn khiến tôi mệt mỏi nữa. Những lo âu về sức khỏe suy giảm theo tuổi tác, về tiền bạc thiếu thốn trong tương lai, về con cái trưởng thành ra sao, về những rủi ro bất ngờ từ công việc hay mối quan hệ, chúng từng khiến tôi trằn trọc, nằm thao thức đến sáng. Tôi đã dành bao năng lượng để suy nghĩ, lập kế hoạch đối phó, tìm cách kiểm soát mọi thứ. Nhưng khi nhắm mắt xuôi tay, mọi lo lắng ấy sẽ tan biến hoàn toàn, như chưa từng tồn tại. Những điều bí ẩn liên quan đến cuộc sống và cái chết, vốn đã từng choán hết tâm trí tôi, những câu hỏi triết lý về ý nghĩa của sự tồn tại, về linh hồn đi đâu sau khi rời xác thân, về có hay không một thế giới bên kia, bây giờ đã trở nên hết sức sáng tỏ. Tôi từng sợ hãi cái chết, từng đọc sách, tìm kiếm câu trả lời từ tôn giáo, triết học, khoa học. Nhưng vào khoảnh khắc ấy, tất cả sẽ rõ ràng, không còn bí ẩn nữa. Tất cả những điều ấy trở nên thực tế một cách giản đơn vào ngày tôi qua đời.

Cuộc đời con người thật kỳ lạ và mâu thuẫn. Chúng ta dành phần lớn thời gian để chạy theo những thứ phù phiếm, để xây dựng những thứ sẽ tan vỡ theo thời gian một cách không thương tiếc. Chúng ta bận rộn với sự nghiệp, với việc thăng tiến, với việc chứng minh giá trị bản thân trước thế giới rộng lớn. Chúng ta tích lũy của cải, đuổi theo danh vọng, cạnh tranh không ngừng nghỉ, và quên mất rằng mọi thứ đều có hạn kỳ rõ ràng. Cái chết không phải là một kết thúc đáng sợ nhất, mà là lời nhắc nhở mạnh mẽ nhất, sắc bén nhất về giá trị thực sự của cuộc sống. Nó dạy chúng ta rằng thời gian là tài sản quý giá nhất mà chúng ta sở hữu, và chúng ta không nên lãng phí nó vào những pursuit vô bổ, những mối hận thù nhỏ nhen, những lo toan không đáng.

Nhưng dù rất nhiều điều sẽ xảy ra hôm đó, dù thế giới thay đổi ở vô số khía cạnh nhỏ bé liên quan đến tôi, có một điều chắc chắn sẽ xảy ra, một điều chân thực và sâu sắc nhất. Vào ngày tôi chết, sẽ chỉ có vài người thực sự hiểu và yêu thương tiếc tôi một cách chân thành. Họ sẽ cảm thấy sự trống vắng sâu thẳm trong lòng, như một khoảng tối đột ngột bao trùm lấy cuộc sống hàng ngày. Họ sẽ cảm thấy bị cuộc đời lừa dối, như thể mọi kế hoạch tương lai chung đột nhiên bị xé toạc. Họ chưa cảm thấy sẵn sàng để tiễn đưa tôi, chưa chuẩn bị tâm lý cho sự chia ly vĩnh viễn ấy. Họ sẽ cảm thấy một phần trong họ cũng chết đi theo tôi, vì những kỷ niệm chung, những tình cảm sâu đậm đã gắn kết chúng ta. Đó không phải là đám đông giả tạo, không phải những lời chia buồn xã giao từ xa xôi, mà chỉ vài người thực sự gần gũi, những người đã chia sẻ với tôi những khoảnh khắc chân thực nhất của cuộc đời: những bữa ăn gia đình, những cuộc trò chuyện đêm khuya, những lúc vui buồn bên nhau.

Tôi biết điều này từ chính những người tôi đã yêu mến và khóc thương khi họ qua đời. Khi mất đi một người thân yêu, nỗi đau không phải là những lời an ủi suông, mà là khoảng trống không thể lấp đầy trong trái tim. Là những thói quen hàng ngày đột ngột thiếu vắng, những câu nói đùa quen thuộc không còn ai đáp lại, những kỷ niệm ùa về khiến nước mắt lặng lẽ rơi trong đêm tối. Tôi đã trải qua nỗi đau ấy nhiều lần, và chính từ đó, tôi nhận ra rằng tình yêu thực sự, sự kết nối chân thành với con người là thứ duy nhất còn lại sau cái chết, là thứ duy nhất mang ý nghĩa trường tồn.

Và vì hiểu điều ấy một cách sâu sắc, trong khi đang còn sống, còn hơi thở, tôi sẽ cố gắng ghi nhớ rằng thời gian trên đời của tôi là có hạn và trôi rất nhanh, rằng mỗi ngày trôi qua là một ngày không bao giờ trở lại. Thời gian rất đáng quý, quý hơn vàng bạc, quý hơn bất kỳ của cải nào. Tôi sẽ làm tất cả để không lãng phí phần đời còn lại của mình vào những điều vô ích. Tôi sẽ ưu tiên những khoảnh khắc bên người thân yêu, những cái ôm ấm áp không cần lý do, những lời nói yêu thương được thốt ra kịp thời. Tôi sẽ không để công việc hay tiền bạc chi phối hoàn toàn cuộc sống, không để sự theo đuổi danh vọng làm mờ mắt trước những điều giản dị đẹp đẽ. Tôi sẽ học cách buông bỏ những lo lắng vô ích, những hận thù nhỏ nhen, những tranh chấp không đáng để giữ lấy sự bình an nội tâm.

Đừng bỏ lỡ cơ hội để nhảy với người yêu thương khi bạn còn có thể, khi cơ thể còn khỏe mạnh, khi trái tim còn rung động. Hãy tưởng tượng những buổi tối gia đình quây quần, tiếng nhạc vang lên rộn ràng, mọi người cùng nhảy múa tự do, cười đùa mà không ngại ngùng về tuổi tác hay hình thức. Những khoảnh khắc ấy mới là hạnh phúc thực sự, là những viên ngọc quý mà cuộc đời ban tặng. Chẳng có gì dễ hơn việc lãng phí ánh sáng ban ngày trong những ngày trước khi bạn chết. Chúng ta thường dành thời gian cho màn hình điện thoại, cho mạng xã hội ảo, cho những cuộc trò chuyện vô bổ, cho những công việc lặp lại nhàm chán, mà quên mất rằng cuộc đời đang trôi qua từng giây từng phút, không chờ đợi ai.

Đừng để những điều bạn cho là quan trọng đánh cắp cuộc đời của bạn hàng ngày, bởi vào ngày bạn chết, những điều ấy chẳng còn ý nghĩa gì nữa. Sự nghiệp thành công rực rỡ, tài sản đồ sộ tích lũy, danh tiếng lẫy lừng vang xa – tất cả sẽ trở nên vô nghĩa, như bụi tro bay theo gió. Chỉ có tình yêu chân thành, sự kết nối sâu sắc với con người, những kỷ niệm đẹp đẽ được xây dựng từ những điều nhỏ bé mới trường tồn trong lòng những người ở lại, và có lẽ, trong một chiều kích nào đó mà chúng ta chưa biết.

Phải, một ngày nào đó tôi và bạn sẽ chết. Đó là sự thật không thể tránh khỏi, là quy luật bất biến của tạo hóa, không phân biệt giàu nghèo, sang hèn, thông minh hay bình thường. Không ai thoát khỏi vòng luân hồi ấy. Nhưng trước khi ngày đó đến, chúng ta hãy sống. Hãy sống trọn vẹn từng khoảnh khắc, hãy yêu thương hết mình mà không tính toán, hãy tha thứ cho những vết thương cũ để trái tim nhẹ nhàng, hãy buông bỏ những gánh nặng không cần thiết. Hãy dành thời gian cho những điều thực sự quan trọng: gia đình quây quần, bạn bè chân thành, những đam mê cháy bỏng, và sự bình an nội tâm sâu lắng.

Hãy nghĩ về cái chết không phải để sợ hãi hay trốn tránh, mà để sống tốt hơn, ý nghĩa hơn mỗi ngày. Mỗi buổi sáng thức dậy, hãy tự nhắc mình rằng hôm nay có thể là ngày cuối cùng, và rồi hãy sống sao cho không hối tiếc. Hãy nói lời yêu thương khi còn có thể nghe thấy, hãy ôm chặt người thân khi họ còn bên cạnh, hãy cười thật nhiều, hãy trải nghiệm thật sâu, hãy cho đi thật nhiều. Cuộc đời ngắn ngủi, nhưng nếu sống đúng cách, nó sẽ đẹp đẽ và trọn vẹn vô cùng.

Lm. Anmai, CSsR 

FATHER’S DAY:  “NGÀY CÒN CHA, XIN ĐỪNG ĐỂ MUỘN”

PHẠM SƠN LIÊM 

Có những ngày trong năm người ta mong đợi chờ vì quà tặng, vì những cuộc vui.

Nhưng Father’s Day lại khác.

Đó là ngày làm nhiều người mỉm cười. 

Và cũng là ngày làm nhiều người lặng lẽ quay mặt đi lau nước mắt.

Với người còn cha, xin đừng quên nhấc điện thoại lên gọi một cuộc.

Chỉ một câu:

“Ba khỏe không?”

Đôi khi, với một người cha già, câu hỏi ấy quý hơn mọi món quà đắt tiền.

Rồi sẽ có một ngày…

Điện thoại vẫn còn đó.

Số của cha vẫn còn đó.

Nhưng đầu dây bên kia sẽ không còn ai bắt máy nữa.

 Ngày còn nhỏ, chúng ta luôn nghĩ cha là người mạnh nhất thế gian.

Cha sửa được chiếc xe hư.

Cha khiêng được bao gạo nặng.

Cha đánh đuổi được những điều làm con sợ hãi.

Cha giống như một ngọn núi.

Lớn lên mới hiểu… Ngọn núi ấy cũng biết mỏi. Đôi vai ấy cũng biết đau. Mái tóc ấy cũng bạc đi từng ngày.

Nhưng cha vẫn âm thầm gánh hết những lo toan mà không bao giờ kể.

Có những người cha cả đời chưa từng nói:

“Ba thương con.”

Nhưng họ thức trắng đêm khi con bệnh.

Họ ăn phần cơm nguội để con được phần ngon.

Họ mặc chiếc áo cũ nhiều năm để dành tiền cho con đi học.

Tình yêu của cha không nằm trên môi.

Mà nằm trong những hy sinh lặng lẽ suốt một đời. 

Còn với những ai đã mất cha… Father’s Day đôi khi là một vết cắt trong tim. Bước ngang một cửa tiệm thấy người ta mua quà cho cha.

Lướt qua một tấm hình gia đình. Nghe ai đó gọi hai tiếng “Ba ơi”…

Tự nhiên mắt cay.

Tự nhiên thấy nhớ. Nhớ một giọng nói. Nhớ một dáng đi.

Nhớ một người đã không còn trở về nữa.

Có những người cha ra đi vì tuổi già.

Có những người cha ra đi vì bệnh tật.

Có những người cha nằm lại nơi chiến trường từ khi con còn rất nhỏ.

Để rồi cả cuộc đời, đứa con ấy chỉ biết cha qua một tấm hình đã ngả màu. Một tấm hình được đặt trang trọng trên bàn thờ. 

Năm tháng qua đi. Con người có thể trưởng thành. Có thể già đi. Có thể làm cha, làm ông. Nhưng khi nghĩ về cha mình… Ai cũng lại thấy mình là đứa trẻ. Đứa trẻ năm nào vẫn mong được cha xoa đầu một lần. Được nghe cha gọi tên một lần. Được ngồi bên cha thêm một bữa cơm. Dù chỉ một lần thôi.

 Nếu hôm nay cha còn sống…

Xin hãy ôm cha. Nếu ngại ngùng, hãy gọi một cuộc điện thoại. Nếu ở gần, hãy về nhà ăn với cha một bữa cơm.

Đừng đợi đến khi chỉ còn nén nhang trên bàn thờ mới nói lời yêu thương.

Bởi lúc ấy…

Cha không còn nghe được nữa. Và nếu cha đã đi xa…

Xin hãy dành cho cha một lời cầu nguyện.

Một nén hương.

Một ký ức đẹp.

Bởi cha chưa bao giờ thật sự mất đi.

Cha vẫn sống trong từng bước chân của con.

Trong cách con đối xử với gia đình.

Trong những điều tốt đẹp con làm mỗi ngày.

 Father’s Day.

Xin cầu chúc những ai còn cha biết trân quý thời gian đang có. Và xin gửi một lời thương nhớ đến những người cha đã đi về phía bên kia bầu trời. Nơi ấy, có lẽ họ vẫn đang dõi theo chúng ta. Vẫn âm thầm mỉm cười. Vẫn là người hùng của đời con.

Mãi mãi.

Phạm Sơn Liêm. 

 BÀN TAY CHA – TG:  VÔ DANH

(Kính gửi đến những người Cha, những người lính quân lực VNCH anh hùng)

Bàn Tay Cha

Father’s Day lại về trên đất Mỹ. Trong các cửa hàng, người ta bày bán những tấm thiệp in hình chiếc cà vạt, cây gậy golf, chiếc ly có dòng chữ “World’s Best Dad”. Nó đứng lặng giữa những kệ hàng rực rỡ ấy, và không hiểu sao mắt bỗng thấy cay cay. Bởi trên đời này, không một tấm thiệp nào vẽ nổi đôi bàn tay của cha nó.

Đôi bàn tay ấy, đã có một thời cầm súng.

Nó không được tận mắt thấy những năm tháng cha nó khoác áo lính, nhưng nó biết — trong những bức hình cũ ố vàng, người sĩ quan trẻ đứng nghiêm dưới lá cờ vàng 3 sọc đỏ, ánh mắt sáng và sống lưng thẳng như cây tùng. Cha nó thuộc về một thế hệ mang lý tưởng giữ gìn miền Nam, một thế hệ chọn chữ “trách nhiệm” làm lẽ sống. Rồi tháng Tư năm ấy, đất trời sụp đổ. Người ta bắt cha nó buông súng, và cũng từ đó, bắt luôn cả tuổi xuân, cả tự do của người cha.

Cộng sản đày cha nó ra tận Sơn La — cái tên mà mỗi lần cha nó nhắc đến, giọng cha nó lại chùng xuống như có gì đó vĩnh viễn nằm lại nơi ấy. Rừng thiêng nước độc, nơi sương mù phủ kín đỉnh núi quanh năm, nơi muỗi rừng và sốt rét rình rập từng thân người. Hơn 9 năm trong những trại tù mà họ gọi bằng cái tên mỹ miều “cải tạo”. 9 năm đôi bàn tay từng quen với bản đồ và quân lệnh phải cuốc đất, phá rừng, gánh đá.

Cha nó kể,  phần ăn mỗi ngày chỉ là vài củ sắn sượng, một nắm hột bắp mốc, mà bụng thì cồn cào như có lửa đốt. Đói đến mức người tù phải nhặt cả những đọt rau rừng, con cào cào, con dế mèn để cầm hơi. Đói đến mức có người bạn tù của cha nó, ăn cả trái bả đậu để vượt qua cơn đói, sáng còn gọi nhau dậy đi lao động, chiều đã không gượng nổi mà nằm xuống sàn cầu xí vì cơn tiêu chảy hành hạ sau khi ăn trái bả đậu, tối đến người bạn tù mắt nhắm lại giữa cơn sốt rét cuối cùng. 

Và chính đôi bàn tay cha nó — đôi bàn tay từng cầm súng giữ nước — đã cầm lấy chiếc cuốc, lặng lẽ đào huyệt chôn người đồng đội ngay bên triền rừng âm u ấy. Không một vòng hoa. Không một tiếng kèn. Chỉ có nắm đất đỏ và những giọt nước mắt nuốt ngược vào trong, vì khóc lớn cũng là một thứ xa xỉ mà người tù không được phép. Cha nó bảo, mỗi lần lấp đất cho một người bạn, là một lần cha nó tự hỏi không biết ngày mai có ai lấp đất cho mình. Vậy mà cha nó vẫn sống. Vẫn gắng sống. Bởi ở quê nhà, có một người vợ và một đàn con đang ngày đêm ngóng đợi.

Cha nó trở về với mái tóc đã điểm bạc trước tuổi, với đôi bàn tay chai sần, nhưng đôi mắt vẫn không hề van xin ai một điều gì. Ngày về, không có quân hàm, không có chức phận, chỉ còn một người chồng, một người cha với đàn con nheo nhóc và một mái nhà dột nát. Và thế là đôi bàn tay từng cầm súng, từng đào huyệt chôn bạn nơi rừng sâu ấy, nay ghì lấy càng chiếc xe xích lô.

Mười năm trời. Nó nhớ lại — mười năm còng lưng trên chiếc yên xe, dưới cái nắng miền Nam chói chang như đổ lửa. Mười năm tấm lưng cha nó gò xuống, ướt đẫm mồ hôi, từng thớ thịt căng ra đạp ngược những con dốc giữa trưa hè bỏng rát. Mặt đường nhựa nóng đến mức bốc hơi, hắt lên rát cả mặt người. Cha nó đạp xe dưới mưa, dưới nắng, đạp từ tờ mờ sáng đến khi đèn đường đã lên.

Người đời nhìn cha nó, họ thấy gì? Họ thấy một thằng cu li đạp xích lô. Một gã phu xe đen đúa, áo rách lưng còng, một kẻ tay chân đen đúa không một mảnh giấy lận lưng. Có những người khách ngồi ngoảnh lưng lại cha nó mà chẳng buồn nhìn mặt, có kẻ còn buông lời sai khiến, mặc cả từng đồng như mặc cả với một thân phận thấp hèn. 

Họ đâu biết — họ đâu thể biết — người phu xe đang gò mình kéo họ đi kia từng là một sĩ quan đứng thẳng dưới lá quân kỳ, từng chỉ huy cả một đơn vị, từng đọc sách thánh hiền và mang trong tim một lý tưởng lớn hơn cả mạng sống mình. Cái nhìn khinh miệt của người đời, cha nó nuốt vào lòng như đã từng nuốt ngược nước mắt nơi rừng Sơn La. 

Cha nó chẳng bao giờ thấy nhục. Bởi mỗi đồng bạc lẻ cha nó mang về, nhàu nát và thấm mồ hôi, là một bữa cơm, là một quyển vở, là một ngày con được tiếp tục đến trường. Người lính ngày xưa không gục trong trại tù, thì nay cũng quyết không để đàn con thất học giữa cảnh nghèo.

Rồi cánh cửa nước Mỹ mở ra theo diện nhân đạo. Cánh cửa mà cha đã trả giá bằng cả 9 năm tù đày. Nó cứ ngỡ sang đến miền đất hứa, cha sẽ được nghỉ ngơi. Nhưng không. Ở cái tuổi lẽ ra phải an dưỡng, cha nó lại lao vào những nhà xưởng, đứng dây chuyền, bưng bê, lau dọn, với đồng lương tối thiểu và thứ tiếng Anh chắp vá.

Nó không bao giờ quên những buổi sáng mùa đông xứ người. Trời còn tối đen, tuyết phủ trắng xóa, cái lạnh cắt da cắt thịt mà người miền nhiệt đới như cha nó chưa từng quen. Cha nó lái chiếc xe cũ kỹ mua lại bằng những đồng tiền dành dụm — chiếc xe già nua đến mức mỗi sáng phải khấn vái mới chịu nổ máy. Rồi có những đêm tuyết giá, trên con đường vắng tanh, chiếc xe ấy chết máy giữa đường, nằm ì ra như một con vật kiệt sức. 

Cha nó đứng đó, một mình giữa trời tuyết, hai bàn tay tê cóng run rẩy lật từng nắp máy, hơi thở phả thành khói trắng, trong lúc cái lạnh thấu xương và bóng đêm vây quanh. Cha nó về đến nhà, đôi tay đỏ ửng nứt nẻ, nhưng vẫn mỉm cười bảo với nó: “Không sao, ba quen rồi.”

Khi ấy nó đâu hiểu hết hai chữ “quen rồi” ấy nặng đến nhường nào. Cha nó già đi từng ngày trong im lặng, chẳng một lời than. Tất cả, chỉ để anh em  nó được bước vào giảng đường đại học — nơi mà chính cha đã phải bỏ dở vì chiến cuộc, vì tù tội, vì cả một đời dâng hiến cho những điều lớn hơn bản thân mình.

Và rồi cái ngày ấy đã đến. Ngày nó đứng trên bục, đội chiếc mũ tốt nghiệp, tay nâng tấm bằng đại học danh giá. Nó đưa mắt tìm cha giữa đám đông. Cha nó ngồi đó, trong bộ áo vest đã cũ, đôi bàn tay chai sần đặt lên đầu gối. Và lần đầu tiên trong đời, nó thấy người lính ấy khóc. Những giọt nước mắt lăn trên gò má hằn vết thời gian — không phải nước mắt của yếu đuối, mà là nước mắt của một đời người cuối cùng đã thấy hạt giống mình gieo trong gian khó nở thành hoa.

Trong giây phút ấy, nó chợt hiểu ra một điều mà nó sẽ mang theo đến hết cuộc đời. Người đời có thể gọi cha nó là thằng cu li đạp xích lô. Người đời có thể bảo cha nó là kẻ dốt nát, không một tấm bằng. Nhưng họ đã lầm. Tấm bằng nó đang cầm trên tay đây, ghi tên nó, nhưng không phải của nó. Nó là tấm bằng của xương máu pha lẫn mồ hôi & nước mắt người cha. Bao nhiêu năm nó đèn sách, là kết tinh của mấy mươi năm cha nó còng lưng dưới nắng. Cái mũ tốt nghiệp nó đội trên đầu, được dệt nên từ những đêm cha nó run rẩy giữa trời tuyết. 

Cái học vị cao nhất ở xứ người mà nó đạt tới ấy, thật ra chính là học vị của một người cha chưa từng được ngồi giảng đường — người đã viết luận án của đời mình không phải bằng mực, mà bằng mồ hôi, bằng nước mắt, bằng cả máu thịt mình suốt mấy mươi năm. Cha nó không có bằng cấp, nhưng cha đã tốt nghiệp trường đời với tấm bằng cao quý nhất: tấm bằng của lòng hy sinh.

Người ta thường nói đến những vị anh hùng trong sử sách. Nhưng với nó, anh hùng là người đã nhiều lần đứng dậy từ đống tro tàn của đời mình — là người lính giữ nước, là người tù đào huyệt chôn bạn mà vẫn không gục ngã, là người phu xe mười năm còng lưng nuôi con giữa những lời khinh miệt, là người công nhân già lặng lẽ giữa trời tuyết xứ người — mà chưa một lần để lòng tự trọng và tình thương phai nhạt.

Cha nó là người lính trọn đời không phản bội lời thề với tổ quốc. Là người chồng chưa một ngày buông tay người vợ tào khang giữa cơn hoạn nạn. Là người cha đã đem cả cuộc đời mình lót đường cho các con đi tới.

Mùa Father’s Day này, nó không còn được mua tấm thiệp nào cả. Nó chỉ còn biết cúi đầu, quỳ xuống trước mộ người cha và lặng lẽ thốt lên: 

“Con cảm ơn cha”

-Father Day 2026-

From: Tu-Phung

Thái Bá Tân Vt 

CÁCH MẠNG MUÔN NĂM.

Trích đoạn truyện ngắn: (NHỮNG NGƯỜI ĐÀN BÀ TẮM) của Thiết Ngưng (chủ tịch hội nhà văn Trung Quốc) về cách mạng văn hóa Mao ít.

… Một ngày mùa thu năm 1966, Khiêu mới là học sinh lớp 1, được dự đại hội phê đấu rất ồn ào náo loạn diễn ra ở sân trường …

Cứ từng đợt từng đợt học sinh lại giơ cánh tay non nớt, từng đợt từng đợt hô rất mạnh mẽ những khẩu hiệu như: “đả đảo con đĩ Đường Tân Tân” là cô giáo của trường, dạy toán bậc trung học phổ thông. Khiêu còn nghe những bạn nam bàn luận ở phía sau, chẳng nhẽ cô giáo ấy lại là một con đĩ sao?

Cô giáo Tân bị mấy nữ học sinh dẫn lên sân khấu, trước ngực viết mấy hàng chữ bằng mực đen: “Tôi là một con đĩ”… dòng chữ làm Khiêu ghê người, trong ý niệm của cô bé, con đĩ không chỉ là xấu xa mà còn là xấu xa nhất trong những người xấu xa, xấu hơn cả địa chủ, nhà tư bản. Khiêu nghĩ không hiểu một người lớn lại tự nhận “tôi là một con đĩ” nhỉ ?

Cô giáo Tân chừng 30 tuổi, da trắng, người gầy, quá gầy và trắng, cắt tóc ngắn và sống mũi cao, trông như một cây tăm… Cô đúng là một cây tăm mà không phải là cây dương liễu, bởi trông cô mảnh mai nhưng cứng rắn, cô như cây tăm cắm trên mặt bàn, mấy nữ học sinh lớp trên cứ xô đẩy nhưng cô vẫn không chịu quì mà cũng không cúi đầu… Khiêu có phần đồng tình với cô giáo Tân bởi cô đẹp. Đẹp, chỉ thế thôi.

… chợt có một phụ nữ trạc tuổi trung niên mặc áo cánh xẻ tà mầu mỡ gà lên sân khấu, xỉa xói vào cô giáo Tân:

– “Gọi mày là con đĩ oan ức lắm à? tao hỏi mày, mày đã lấy chồng chưa? Mày chưa bao giờ lấy chồng, mày chưa lấy chồng mà đã có con, thế thì mày ngủ với ai? khai thật ra”.

Tiếng hô khẩu hiệu lại vang lên:

“Mụ Tân phải khai ra! không khai thì thầy giáo và học sinh cách mạng sẽ không tha!”…

Một học sinh nam lớn tuổi đi vòng ra phía sau cô giáo Tân đạp mạnh vào khuỷu chân cô giáo, cô giáo “hự” lên một tiếng rồi ngã quỵ xuống. Cả sân trường hoan hô, vậy là cái cô giáo chết cũng không chịu quỳ đã bị bọn học sinh lớn khuất phục. Đại hội phê đấu tiếp tục, mấy giáo viên trẻ thay nhau lên phát biểu, chỉ trích gay gắt cô giáo Tân đã giấu giếm chuyện quan trọng trong cuộc sống riêng, lừa dối để được đồng nghiệp tin tưởng, nhà trường tín nhiệm, học sinh tin yêu. Các em học sinh hãy nghĩ xem, một sự việc ghê tởm biết chừng nào, một phụ nữ suy đồi về đạo đức, tác phong xấu xa như thế mà có thể là cô giáo… Tiếng hô khẩu hiệu lại vang lên: – “Mụ Tân phải cút khỏi trường, không cút thì những người kế tục sự nghiệp cách mạng của nhà trường sẽ không tha!”… “còn nữa, hàng xóm của mụ còn phản ánh, ở trường mụ Tân giả bộ giản dị, ở nhà thì sống theo lối sống của giai cấp tư sản, mụ nuôi mèo, đối với mèo còn tốt hơn đối với người, có hôm mụ ta dám ngồi ngoài sân ôm con mèo, hôn hít nó! trời đất ơi, hôn mèo!”

Cả sân trường cười ồ lên, tiếp theo là khẩu hiệu tỏ ra phẫn nộ hơn: “đả đảo con đĩ Tân Tân”

Những cái xấu của cô giáo Tân càng nói càng nhiều, chỉ bắt cô quỳ nghe khẩu hiệu thôi thì chưa đủ. Nhất là khuôn mặt gầy, trắng trẻo kia tỏ vẻ đối địch, nhất định không nói điều gì càng làm cho những người trên sân khấu thêm phần nộ khí xung thiên. Một học sinh nam lớn tuổi gí ngay chiếc giầy lính hắn đang đi vào mặt cô giáo và nói:

–  “Mèo của giai cấp tư sản mày còn hôn, chẳng nhẽ mày không hôn giầy của giai cấp vô sản hay sao!”

Hắn vừa nói vừa gí giày vào mặt cô giáo. Một nữ sinh đến gần ấn đầu cô giáo xuống, bắt cô áp miệng vào chiếc giày của thằng kia; rất nhiều cái chân cùng giơ ra, bắt cô giáo phải áp miệng vào những chiếc giầy đầy bụi bẩn.

Cả sân trường sôi sục, trên sân khấu người đứng lố nhố. Học sinh ngồi dưới cũng không trật tự nữa, chúng xô đẩy, có đứa trèo lên ghế, có đứa chen nháo nhào lên sân khấu để xem cho rõ…

Bỗng có mùi thối, không hiểu ai đã đem đến 1 ca phân. Chỉ nghe có tiếng nói:

– “Quá lắm, mụ Tân không chịu hôn giầy của chúng ta, mồm mụ chỉ xứng đáng ăn cứt! Đúng, đúng… bắt mụ phải khai thành thật , không khai phải ăn cứt!”

Phân xuất hiện làm cả sân trường trật tự trở lại, mùi thối làm mọi người ngơ ngác. Đúng là phân được đựng vào ca uống nước đưa lên sân khấu đã kích thích dây thần kinh sâu nhất trong cơ thể con người. Sức uy hiếp của phân đã lên đài như thế.

Những người chen đến sát sân khấu bỗng lùi lại, những người đứng trên ghế ngồi cả xuống. Giống như một vở diễn, bắt đầu mở màn người xem còn nhốn nháo, khi vở diễn đến hồi gay cấn thì mọi người cùng chăm chú thưởng thức. Bắt cô giáo ăn phân có thể là hồi gay cấn của đại hội phê đấu này.

Ca phân đặt trước mặt cô giáo Tân, chỉ cách cô chừng 1 mét. Vẫn khuôn mặt trắng trẻo. Mọi người chờ cô khai báo thành thật, vì cớ gì mà không nói…

Trái tim Khiêu như có ai bóp chặt, nó cứ mong cho cô giáo nói ngay ra, như thế cô giáo không phải ăn phân. Nhưng nhiều người không nghĩ như Khiêu, bon họ không muốn cô giáo khai báo. Khi mọi người phải lựa chọn khai báo và ăn phân thì bọn họ muốn không phải là thấy người kia khai báo, mà muốn thấy người đó ăn phân.

Cô giáo không nói mà cũng không chịu ăn. Lúc này có 1 một thằng học sinh lớn đến nói với cô giáo Tân:

– “Nếu mụ không chịu khai báo, không chịu ăn cứt thì chúng ta còn có cách khác, lẽ nào quần chúng cách mạng  lại chịu thua con đĩ này, chúng ta điệu đứa con gái của mụ lên đây cho mọi người thấy, cho mọi người trông thấy đứa con gái của mụ, bằng chứng cho hành động đĩ thõa tội lỗi của mụ ta”.

Cô giáo Tân không còn giữ nổi bình tĩnh nữa. Khiêu thấy cô lê bằng đầu gối đến trước ca phân, cô không chờ cho tiếng hò hét đinh tai nhức óc của bọn người kia tắt đi mà đi đến quyết định dứt khoát, để lại cho Khiêu một ấn tượng suốt đời không thể quên. Cô giáo quì gối bưng ca phân lên, nhìn vào trong ca một lúc, rồi trước mặt mọi người, đưa lên ăn…

Khiêu về nhà, việc đầu tiên là đánh răng súc miệng, tưởng như phải dùng hết ống kem đánh răng. Đánh răng làm Khiêu nôn ọe, nôn ọe rồi lại đánh răng. Đánh răng xong, Khiêu đưa nhẹ cái bàn chải vào họng cho nôn thốc nôn tháo. Khiêu nôn ra thức ăn, cuối cùng là nước nhờn. Nôn xong lại đánh răng, hai tay bịt mũi bịt miệng, bịt thật chặt, hà hơi thật mạnh. Rồi Khiêu cũng yên tâm trong miệng mình sạch sẽ, sạch như kem đánh răng. Khiêu lấy khăn lau miệng, lau đi lau lại, miệng đỏ lên, bật cả máu, đau cả miệng… Khiêu ở trong nhà vệ sinh rất lâu…

(Copy từ: Lê Tích).

Ba’o Nguoi-Viet

June 22, 2026

Trúc Phương/Người Việt

Sau khi được niêm yết trên thị trường chứng khoán Nasdaq ngày 12 Tháng Sáu với mức khởi điểm $135, cổ phiếu SpaceX hiện vọt lên $185, nâng tổng vốn hóa thị trường của SpaceX xấp xỉ $2.44 ngàn tỷ và biến Elon Musk thành tỷ phú ngàn tỷ đầu tiên trong lịch sử. Tuy nhiên, ông tỷ phú ngàn tỷ không chỉ giàu nhất thế giới mà khối “tài sản” khổng lồ của Musk còn chứa đầy ắp nguồn tư duy bệnh hoạn.

Hình ảnh Elon Musk, sáng lập viên và tổng giám đốc của SpaceX, trên thị trường chứng khoán Nasdaq hôm 12 Tháng Sáu, 2026, ở thành phố New York. (Hình: Spencer Platt/Getty Images)

Musk đứng đâu trong “văn minh nhân loại”?

Xét bất kỳ góc độ nào, có thể thấy SpaceX hoàn toàn không ảnh hưởng gì đến cuộc sống thường nhật mà con người đang trải qua. Nó không giúp giảm thuế, không giảm giá xăng, không “phụ” được việc đóng tiền điện và không “trợ cấp” được học phí đại học. SpaceX chỉ là công ty chế tạo hỏa tiễn và tàu vũ trụ. Không thể không thừa nhận Elon Musk là thiên tài kinh doanh nhưng ông là người bán hàng giỏi chứ không phải nhà phát minh.

Trong suốt sự nghiệp, thứ Elon Musk “bán chạy” nhất là ý tưởng và ông rất thành công trong lĩnh vực này. Bất luận thế nào, cũng thấy sự vô lý của việc SpaceX mang lại vị thế tỷ phú ngàn tỷ cho Musk. Cần biết, trong hồ sơ IPO (Initial Public Offering, phát hành cổ phiếu lần đầu), SpaceX chỉ nhấn mạnh những tham vọng tương lai chẳng hạn “khai thác tiểu hành tinh,” thúc đẩy du lịch vũ trụ và “lan tỏa ánh sáng ý thức đến các vì sao.” Nói cách khác, SpaceX chỉ “bán” tương lai và nhiều người sẵn sàng mua thứ mà họ chưa biết mặt mũi như thế nào.

Việc “lan tỏa ánh sáng ý thức đến các vì sao” chưa thấy đâu, chỉ thấy thế giới có thể tối tăm hơn khi Musk nắm trong tay tiền muôn bạc vạn, và dùng tiền để thao túng bầu cử cũng như lũng đoạn xã hội thông qua những ý tưởng chủng tộc quái đản mà đương sự thường xuyên gieo rắc.

Chưa từng có nhân vật nào, ít nhất ở thời đương đại, vừa có thể kiến tạo tương lai bằng kỹ thuật và công nghệ vừa góp phần phá hủy đời sống con người hiện tại theo cách như Musk. Xét ở góc độ đạo đức, những kỹ thuật tiến bộ mà Musk mang lại, nếu có, hoàn toàn không có chút giá trị so với những gì mà Musk phá hủy, khi ông kích động sự thù hằn và chia rẽ ở mức độ sâu sắc chưa từng có. Tài sản càng nhiều thì sự xấu xí đạo đức của Musk càng nhiều gấp bội.

Nếu không kể Trump, nước Mỹ từ khi xuất hiện Musk ngày càng hỗn loạn. Tháng Mười, 2022, sau khi Paul Pelosi – chồng của cựu Chủ tịch Hạ viện Nancy Pelosi (Dân Chủ-California) – bị hành hung dã man ngay tại nhà riêng ở San Francisco, Musk chia sẻ bài viết từ một trang web ít tên tuổi.

Bài viết nói rằng kẻ tấn công là một nhân vật nam hành nghề mại dâm và vụ việc bắt nguồn từ cuộc tranh cãi trong lúc say xỉn giữa Paul Pelosi và nhân vật trên. Cần nói thêm, trang web mà Musk dẫn lại chính là nơi, hồi cuộc bầu cử tổng thống 2016, từng đăng rằng ứng cử viên Hillary Clinton đã “ngủm củ tỏi” từ đời tám hoánh và người tranh cử với Trump chỉ là “một Hillary đóng thế.”

Tháng Tám, 2023, sau khi đổi tên Twitter thành X, Musk liên tục lan truyền luận điệu sai lệch rằng người da trắng ở Nam Phi là nạn nhân của nạn diệt chủng. Vài tháng sau, Musk so sánh tỷ phú Do Thái George Soros (vốn nổi tiếng với các hoạt động từ thiện và cổ xúy dân chủ toàn cầu) với Magneto – một siêu ác nhân trong vũ trụ Marvel. Musk, với khoảng 125 triệu người theo dõi trên X, cho rằng Soros căm ghét nhân loại và “muốn phá hoại nền tảng văn minh.”

Cho đến nay, Musk vẫn gieo rắc điều này. Năm 2025, chatbot AI Grok trên X tự động thông báo cho người dùng rằng “người da trắng” ở Nam Phi “là mục tiêu tấn công vì lý do chủng tộc.” Cần nhắc lại, Musk rất nhiệt tình ủng hộ những dối trá của Trump về kết quả bầu cử năm 2020, cho rằng máy bỏ phiếu có vấn đề, bộ máy tranh cử của Joe Biden đi ăn cắp phiếu lúc nửa đêm, và hầu hết cuộc bầu cử tại Mỹ đều gian lận do tình trạng người nhập cư không giấy tờ hợp pháp tham gia bỏ phiếu.

Với vô số hậu quả để lại khi phá hoại nước Mỹ trong cương vị người đứng đầu cái gọi là “Cơ Quan Hiệu Quả Chính Phủ” (Department of Government Efficiency – DOGE) vào những ngày đầu nhiệm kỳ hai của Trump, Musk đáng phải bị xử và “bóc lịch” với án chung thân nhưng Musk không hề hấn gì. Giữa Tháng Sáu, chính quyền Trump vẫn bảo vệ Musk trong vụ kiện công ty trí tuệ nhân tạo của đương sự, xAI, gây ô nhiễm các khu dân cư Bắc Mississippi (Bộ Tư Pháp đề nghị tòa án liên bang bác đơn kiện). Không chỉ vậy, chính phủ Mỹ cũng là khách hàng lớn nhất của SpaceX. Doanh thu SpaceX từ các hợp đồng chính phủ đạt khoảng $4 tỷ trong năm 2025.

Trong thế giới của Musk, “các bạn” không có chỗ!

Một trong những sự việc mà Elon Musk hiện quan tâm nhiều nhất là vụ một người nhập cư Sudan tấn công tàn bạo một người Anh tại Belfast (Bắc Ireland) vào trung tuần Tháng Sáu. Sự kiện xảy ra ở Anh nhưng Musk biến nó thành “vấn đề của thời đại.” Musk lợi dụng vụ việc để một lần nữa “cảnh báo”: Người da trắng trên toàn thế giới phải dùng bạo lực để khuất phục kẻ thù không phải da trắng, trong cuộc chiến tổng lực mang tầm vóc đa châu lục và khốc liệt chẳng khác gì ngày tận thế, nhằm giành quyền thống trị chủng tộc toàn cầu.

Từ khi xảy ra vụ Belfast, Musk liên tục bày tỏ loạt ý kiến mang đậm tư tưởng phát xít và chủ nghĩa thượng đẳng da trắng. Khi một chính trị gia cực hữu người Anh kêu gọi truy tố các quan chức đã “đưa những kẻ man rợ nguy hiểm từ thế giới thứ ba vào cộng đồng chúng ta,” Musk đáp: “Đây chính là con đường đúng đắn.” Năm 2025, khi ví những người nhập cư không phải da trắng tại Vương Quốc Anh với loài “orc” – những quái vật nguy hiểm, phi nhân tính trong truyện “Chúa tể những chiếc nhẫn,” Musk nhấn mạnh: “Nếu trở thành thiểu số, người da trắng chúng ta sẽ bị tàn sát.”

Tại Mỹ, Musk cũng áp dụng thủ pháp quen thuộc, khi lợi dụng một vụ án do một cá nhân thuộc nhóm thiểu số gây ra để khẳng định rằng hành động đó bộc lộ bản chất sát nhân bẩm sinh của toàn bộ nhóm người đó. Luôn khuếch đại tiếng nói của các chính trị gia cực hữu đòi thanh trừng những người đến từ “thế giới thứ ba,” Tháng Chín, 2025, Musk kêu gọi: “Hoặc quý vị phản kháng, hoặc quý vị sẽ chết.”

Ủng hộ “Reconquista” (Tái Chinh Phục – giai đoạn từ năm 711 đến 1492, khi các vương quốc Kitô Giáo trên bán đảo Iberia, nay là Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, từng bước giành lại lãnh thổ từ các vương quốc Hồi Giáo), Musk khuếch đại một trong những khẩu hiệu chủ chốt của phe cực hữu, rằng muốn cứu vãn văn minh phương Tây, nhất thiết phải cưỡng chế trục xuất một lượng lớn người nhập cư, thậm chí cả con cháu họ. Nói cách khác, người nhập cư không phải da trắng đang mặc nhiên bị coi là kẻ xâm lược đe dọa “nền văn minh phương Tây” ở bất cứ nơi nào họ đến, từ New Zealand, Anh đến “nhiều tiểu bang” của Mỹ.

Một cách tổng quát, nếu lịch sử thế giới từng chôn vùi chủ nghĩa phân biệt chủng tộc và thế hệ đương đại không còn nhớ “màu sắc cổ điển” của chủ nghĩa phát xít như thế nào thì Musk đang gợi lại tất cả điều đó. Ben Tarnoff, đồng tác giả cuốn “Muskism: A Guide for the Perplexed” phát hành vào Tháng Tư, 2026, nói rằng “tầm nhìn của Musk về thế giới hoàn toàn đi ngược lại tinh thần nhân đạo. Lòng trắc ẩn giúp con người kết nối với nhau bất chấp khác biệt. Điều đó lại là mối đe dọa lớn đối với viễn kiến của Musk.”

Tarnoff nói thêm, trong thế giới tương lai mà Musk hướng tới, “đại đa số nhân loại sẽ bị gạt ra khỏi ‘quy trình sản xuất.”

Gần đây, Musk bóng gió, “dù chuyện gì xảy ra, chúng ta có tàu vũ trụ, còn họ thì không.” Ám chỉ này thể hiện chính xác sự cực đoan của Musk, trong đó công nghệ được sử dụng để củng cố và thắt chặt các hệ thống phân cấp toàn cầu, đồng thời bảo vệ những người “được chọn” để đưa nhân loại tiến về phía trước, tách biệt họ khỏi đám đông bị coi là thứ có thể loại bỏ.

Điều đáng sợ nhất là một kẻ mang tư tưởng phát xít như Musk lại đang nắm quyền kiểm soát một kênh thông tin có ảnh hưởng lớn đến cách giới chính trị gia, báo chí, và đặc biệt người dân bình thường, hiểu về các sự kiện toàn cầu. Không phải tự nhiên mà ngày càng có nhiều người tin và củng cố quan niệm mang tính phát xít về “tinh thần quốc gia” và chủ nghĩa dân tộc, trong bối cảnh họ luôn cảm thấy sự nguy hiểm rình rập từ mối đe dọa bị bao vây bởi “bọn người” không cùng chủng tộc. Sự “trớ trêu thời đại” ở chỗ, có không ít kẻ trong “bọn người” nói trên lại luôn xem Musk là “thánh sống.” [kn]